Sosyolojik Eğitim Yaklaşımları: Marx ve Durkheim

Karl Marx’a göre “Politeknik Eğitim”, öğrencilerin teorik bilgi ile pratik üretimi birleştirdiği, üretim süreçlerinin bilimsel bilgisini ve uygulamasını öğrendikleri “bütüncül (çok yönlü) bir eğitim” modelidir; bu eğitim öğrencileri fabrikalarda çalıştırmayı veya sadece iyi insan olmayı öncelemez. Marksist eğitim sosyologları mevcut okul müfredatlarını, toplumsal sınıfları ve eşitsizlikleri yeniden üreten (meşrulaştıran) ideolojik bir araç olduğu gerekçesiyle sert bir şekilde eleştirirler. İşlevselciliğin kurucusu Emile Durkheim’a göre ise eğitimin temel amacı toplumu değiştirmek değil, “muhafaza etmektir” (statükoyu korumaktır). Durkheim, eğitimin ulusal ve mesleki gelenekleri aktardığını, ortak değerleri pekiştirdiğini ve uzmanlaşmayla çeşitliliği sağladığını savunurken; eğitimin bireyleri toplumsal normların baskısından “özgürleştirdiğini” kesinlikle kabul etmez, tam aksine bireyi bu normlara uyumlu hâle getirdiğini öne sürer.

Eğitimde Etiketleme, Kültür ve Yeniden Üretim Teorileri

Eğitim sosyolojisinde, öğretmenlerin (otoritenin) öğrencilere atfettiği bazı olumlu veya olumsuz yargıların (etiketlerin) zamanla öğrencinin gerçeği hâline gelmesine “Etiketleme (Kendini Gerçekleştiren Kehanet/Pygmalion Etkisi)” denir. Örneğin, aslında normal zekâda olan bir gruba “siz çok başarılısınız” denildiğinde, öğrencilerin bu vasıfla etiketlenmeleri onların davranışlarını ve motivasyonlarını belirleyerek gerçekten yüksek başarıya ulaşmalarını sağlayabilir. Paul Willis, “Öğrenmeyi Öğrenmek” adlı kültürel yeniden üretim çalışmasında; ebeveynleri işçi olan (İngiliz işçi sınıfı) gençlerin, okul başarıları veya IQ’ları düşük olduğu için değil, tamamen zihinsel/akademik işleri küçümseyen ve “bedensel işlerin yüceltildiği okul karşıtı bir alt kültürle (maço kültürle)” yetiştikleri için kendi iradeleriyle işçi olmayı seçtiklerini vurgular. A.S. Neil’in kurduğu “Özgür Okul (Summerhill)” modelinde ise en temel amaç; dayatmalar, testler veya merkezi denetimler olmadan öğrencinin kendi doğasını ve sınırlarını kendisinin keşfetmesidir. Eleştirel pedagoji ise, okulların sadece statükoyu korumakla kalmadığını, aynı zamanda demokratik bir dünyaya ulaşmak için aktivizm ve direniş (eleştirel bilinç) de üretebildiğini savunan radikal bir yaklaşımdır.

Okulun İşlevleri ve Bürokratikleşme

Okulların kültürü aktarmak, toplumsal konum (statü) kazandırmak, toplumsallaştırmayı sağlamak ve toplumsal kontrolü tesis etmek gibi “açık (görünen)” işlevleri vardır. “Kuşaklar arası çatışma yaratmak” ise okulun ne açık ne de gizli bir işlevi olamaz. Okul kültürü; demokratik değerleri güçlendirir, öğrencilere resmi (bürokratik) ilişki kurabilme yetisini öğretir, farklı kültürleri kaynaştırır ve aile ile dış dünya arasında köprü (bağ) kurar; ancak öğrencileri dış dünyanın koşullarından asla “yalıtmaz (izole etmez)”. Modern dönemde okulların bürokratikleşmesi (rasyonelleşmesi); liyakatin önem kazanması, öğrencilere eşit davranılması gibi olumlu sonuçlar doğururken; katı kurallar, yoğun testler ve standartlaştırma nedeniyle öğrencilerin “entelektüel meraklarının ve doğal öğrenme arzularının bastırılması” bu sürecin en büyük olumsuz sonucudur.

Türk Eğitim Tarihi ve Öncü Düşünürler

Osmanlı döneminde eğitim-öğretim faaliyetleri Medreseler, Mahalle mektepleri, Enderun (Saray okulu) ve Tekkeler/Zaviyeler aracılığıyla yürütülürdü; ancak “Mekatib-i Umumiye Nezareti (Genel Okullar Bakanlığı)” bizzat eğitim veren bir okul/kurum değil, eğitimi yöneten devletin bürokratik bakanlık makamıdır. Türk eğitim düşünürlerinden Prens Sabahattin, adem-i merkeziyetçi (yerinden yönetim) ve liberal bir vizyonla eğitimin “özel girişimciliği ve bireysel bağımsızlığı (bireyleşmeyi)” desteklemesi gerektiğini savunurken, eğitimin “gelenek ve göreneklere bağlılığı güçlendirmesi” gerektiğini reddetmiştir. Ziya Gökalp’e göre eğitimin (terbiyenin) temel amacı, evrensel kültürü değil doğrudan “bireylerin sosyalleşmesini ve toplumsal (milli) değerleri öğrenmesini” sağlamaktır. Tuba Ağacı Nazariyesi ile bilinen Emrullah Efendi, eğitimin tepeden (darülfünun/üniversiteden) aşağıya doğru düzeleceğini savunurken; Mustafa Satı el-Husrî (Satı Bey) bu görüşe şiddetle itiraz ederek “Eğitimde reform yükseköğretimden değil, temelden yani ilköğretimden başlamalıdır” görüşünü savunmuştur. John Dewey ise Türkiye’ye sunduğu raporda eğitimin uygulamalı (köy enstitüleri mantığıyla) olması gerektiğini savunmuş ve asla “teorik eğitime ağırlık verilmesini” önermemiştir.

1. Karl Marx'a göre politeknik eğitimin temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eğitimin işçilere toplumsal sınıflarına razı olmayı öğretmesi
B) Öğrencilerin emek gücü oluşturmaları için toplumsal sınıflarına göre ayrılması
C ) Ekonomik üretimin değil iyi insan olmanın öncelenmesi
D) Teorik eğitim yerine öğrencilerin fabrikalarda çalıştırılmaları